Бейбіт атом: қауіпсіздік, тәжірибе және перспективалар

Біздің республика атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану мен ядролық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің көп жылдық тәжірибесіне сүйене отырып, атом өнеркәсібін дамытудың жаңа кезеңіне аяқ басты. Бұл туралы ҚР Атом энергиясы агенттігі төрағасының орынбасары Ғұмар Серғазиннің сұхбатында айтылды.

- Ғұмар Екпінұлы, Қазақстанның атомды бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы мемлекеттік саясатының негізгі бағыттары қандай?

- 2026 жылғы сәуірде Қазақстан Президентінің Жарлығымен атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясы бекітілді. Бұл осы саладағы мемлекеттік саясаттың мақсаттарын, тәсілдерін және басым бағыттарын айқындайтын ұзақ мерзімді бағдарламалық құжат. Стратегия жаһандық үрдістер мен ішкі міндеттерді ескере отырып әзірленді және ұлттық энергетикалық қауіпсіздікті, орнықты экономикалық өсуді қамтамасыз етуге, жоғары технологиялық өндірістерді дамытуға және халықаралық Климаттық міндеттемелерді орындауға бағытталған. Құжатта атом энергетикасын, атом өнеркәсібін, ядролық ғылым мен технологияларды, радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу жүйесін, ядролық және радиациялық қауіпсіздікті кешенді дамыту, өндірісті оқшаулау және кадрлар даярлау көзделеді.

Біз стратегияны Энергетика, өнеркәсіп, ғылым, білім және жоғары технологиялық өндірісті біріктіретін заманауи Ұлттық ядролық кластерді қалыптастырудың негізі ретінде қарастырамыз.

- Сіздің ойыңызша, атом саласын дамытудағы басты басымдық қандай?

- Ядролық және радиациялық қауіпсіздікті сөзсіз басымдық деп санаған жөн. Мемлекеттік реттеу жүйесі қызметтің барлық кезеңдерінде – атом энергетикасы немесе өнеркәсіптік объектілерді жобалау мен салудан бастап оларды пайдалануға және кейіннен пайдаланудан шығаруға дейін қауіпсіздікті қамтамасыз ететіндей етіп құрылған.

Бұл жүйенің негізінде үш негізгі механизм жатыр: міндетті қауіпсіздік талаптарын белгілеу, лицензиялау және мемлекеттік бақылау және қадағалау.

Ең алдымен мемлекет ядролық және радиациялық қауіпсіздіктің міндетті нормалары мен талаптарын белгілейді. Олар ядролық қондырғыларды қауіпсіз жобалау, салу және пайдалану, ядролық материалдармен, радиоактивті заттармен, иондаушы сәулелену көздерімен және радиоактивті қалдықтармен жұмыс істеу шарттарын анықтайды.

Келесі маңызды элемент – атом энергиясын пайдалану саласындағы қызметті лицензиялау. Тиісті қызмет басталғанға дейін реттеуші орган ұйымның белгіленген қауіпсіздік талаптарының орындалуын қамтамасыз ете алатынын бағалайды. Білікті персоналдың, қажетті жабдықтардың, бақылау жүйелерінің, ұйымдастырушылық және техникалық қауіпсіздік шараларының болуы қарастырылады.

Бұл ретте лицензия алу мемлекеттік бақылауды тоқтатуды білдірмейді. Атом генерациясы объектісін пайдалану процесінде, айталық, тексерулер және заңнамада көзделген бақылаудың басқа да нысандары жүзеге асырылады, лицензияның белгіленген нормалары мен шарттарының сақталуы, радиациялық қауіпсіздіктің жай-күйі, ядролық және радиоактивті материалдармен жұмыс істеу және персонал мен халықты қорғау жөніндегі талаптардың орындалуы бағаланады.

Апаттардың алдын алуға және ықтимал қауіп-қатерлерге жедел ден қоюға дайын болуға ерекше назар аударылады. Ядролық қондырғылар үшін техникалық және ұйымдастырушылық қауіпсіздік шараларының бірнеше дәйекті деңгейлерін көздейтін терең эшелондалған қорғау қағидаты қолданылады.

- Қазақстан Семей сынақ полигоны жабылғаннан кейін бірегей тәжірибе алды…

- 1991 жылғы 29 тамызда республика Президентінің Жарлығымен полигон ресми түрде жабылды. 1992 жылы Курчатовта Ұлттық ядролық орталық құрылды, оның негізгі міндеттері сынақ инфрақұрылымын жою, аумақтың радиациялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету және бұрынғы әскери-өнеркәсіптік кешенді бейбіт ғылыми салаға айналдыру болды. 14 жыл ішінде Ұлттық ядролық орталықтың мамандары әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет полигонның бүкіл аумағына кешенді радиоэкологиялық зерттеу жүргізді. Миллиондаған радиометриялық өлшеулер жүргізілді, ондаған мың топырақ, су және ауа сынамалары алынды және талданды.

Нәтижесінде бұрынғы полигонның аумағы екі негізгі санатқа бөлінді. Біріншісі-полигон аумағының 54,5 пайызын құрайтын қауіпсіз жерлер. Мұндағы радиациялық көрсеткіштер норма шегінде және бұл учаскелер шаруашылық айналымға кезең-кезеңімен оралу үшін қорды жерден шығару үшін ұсынылады. Жердің екінші санатына радиациялық қауіпті жерлер немесе аумақтың 45,5 пайызы кіреді. Жергілікті ластану учаскелері әлі де бар, сондықтан оларға арнайы мемлекеттік бақылау режимі қажет. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін "Дегелен" алаңында 181 сынақ штольнясы толығымен жойылып, сенімді түрде сақталды. "Балапан" алаңында 13 ұңғыма құрылыстары жойылды. Бұл нысандарға рұқсатсыз кіруді болдырмау үшін қатаң режимдік бақылау қамтамасыз етілген. Өз кезегінде, осы радиациялық қауіпті жерлер 2023 жылы арнайы қабылданған заңға сәйкес экономикалық қызметті болдырмайтын ерекше құқықтық режимі бар Семей ядролық қауіпсіздік аймағына оқшауланған.

Бұрынғы полигонның қауіпсіз учаскелеріне келетін болсақ, үкіметтің 2026 жылғы 11 сәуірдегі № 258 қаулысына сәйкес олар ауыл шаруашылығы және шаруашылық айналымына тарту үшін Абай облысының, Павлодар және Қарағанды облыстарының әкімдіктеріне беріледі.

-Енді ядролық физиктер Курчатов қаласында толығырақ тоқталғым келеді. Бүгінде ол Қазақстанның атом ғылымын дамытуда қандай рөл атқарады?

- Курчатов атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану саласындағы Қазақстанның негізгі ғылыми орталықтарының бірі болып табылады. Ұлттық ядролық орталық базасында Ядролық физика, реакторлық технологиялар, материалтану, ядролық және радиациялық қауіпсіздік, радиоэкология және Термоядролық зерттеулер саласында жұмыстар жүргізуге мүмкіндік беретін бірегей зерттеу және эксперименттік Инфрақұрылым сақталып, көбейтілді.

Республика Үкіметінің 2025 жылғы 24 желтоқсандағы қаулысымен бекітілген ғылымды қажетсінетін аумақтарды құру мен дамытудың 2026-2035 жылдарға арналған тұжырымдамасына сәйкес Курчатовта алғашқы Ғылым қалашығын құру жоспарланғаны кездейсоқ емес.

Ядролық орталықтың негізгі ғылыми зерттеу қондырғыларының бірі ойын реакторлары мен ИВГ болып табылады.1м. олардың негізгі мақсаты-ғылыми эксперименттер мен зерттеулер жүргізу, құрылымдық материалдарды сынау, реакторлық қондырғылардың әртүрлі жұмыс режимдерін зерттеу және ядролық технологиялардың қауіпсіздігін дамыту және арттыру үшін қажетті эксперименттік деректерді алу. Ойындар жоғары жылу және радиациялық жүктемелер кезінде атом электр станциялары мен құрылымдық материалдарға арналған отынның жылдам ағатын процестері мен мінез-құлқын зерттейді. ИВГ.1М Жоғары температуралы газ салқындатқыш реакторлар саласындағы зерттеулерде, сондай-ақ олардың әртүрлі режимдердегі мінез-құлқын зерттеуде қолданылады.

Сонымен, Курчатов қаласында Қазақстанның атом ғылымының жүйе құраушы орталықтарының бірі болу үшін барлық алғышарттар бар. Мұнда қазірдің өзінде ғылыми мектептер құрылды, жоғарыда айтқанымдай, бірегей, эксперименттік база, көп жылдық тәжірибесі бар мамандар жұмыс істейді.

Бұл инфрақұрылым тек ағымдағы міндеттерді шешіп қана қоймай, перспективада әрекет етуі – жас ғалымдар мен инженерлерді тартуы, халықаралық ғылыми ынтымақтастықты дамытуы, іргелі зерттеулер мен эксперименттерден бастап технологияларды әзірлеуге және оларды практикалық қолдануға дейінгі толық циклден өтуге жағдай жасауы маңызды.

– Ал егер Қазақстанның атом энергетикасы және атом өнеркәсібі туралы айтатын болсақ, олар қай кезеңде, олардың дамуы немен сипатталады?

-Естеріңізге сала кетейін, Қазақстан атом энергетикасын электр энергиясының көзі ретінде ғана емес, өнеркәсіптік, ғылыми-технологиялық және кадрлық дамудың маңызды бағыты ретінде қарастырады. Сондықтан атом электр станциясының құрылысын жоғары технологиялық аралас өндірістерді одан әрі құру жолындағы қадам ретінде қарастырған жөн.

2024 жылдың соңында Алматы облысының Жамбыл ауданы "Балқаш" АЭС орналасқан аудан болып белгіленді, 2025 жылдың тамызында оңтайлы алаңды таңдау бойынша іздестіру жұмыстары басталды. 2026 жылғы мамырда атом-энергетикалық жобасын жүзеге асыру үшін қажетті үкіметаралық шарттық-құқықтық және қаржылық негіз қалыптастырылды. Жалпы белгіленген қуаты шамамен 2 400 МВт болатын III+ буынның екі энергия блогын салу көзделіп отыр.

Ағымдағы кезеңде негізгі назар атом электр станцияларына қатысты практикалық аспектілерге бағытталған: қажетті ядролық инфрақұрылымды дамыту, кадрлар даярлау, ядролық және радиациялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, отандық өнеркәсіпті дамыту және Ұлттық ғылыми-техникалық құзыреттерді қалыптастыру. Бұл ретте: Қазақстанның жоспарлары бір атом станциясымен шектелмейді. Атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясында Атом генерациясының жаңа қуаттарын кезең-кезеңімен ұлғайту көзделген. Осылайша, біз толыққанды ұлттық атом саласы мен ядролық кластерді дәйекті түрде қалыптастыру туралы айтып отырмыз.

– Бұл мәселені шешу атом саласындағы халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға да байланысты. Сіздің ойыңызша, ол қалай жиналады?

– Қазақстан Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агенттік-МАГАТЭ-мен, сондай-ақ шет мемлекеттермен, ядролық және радиациялық қауіпсіздік, кадрлар даярлау, ғылыми зерттеулер және атом энергетикасын дамыту мәселелері жөніндегі ғылыми ұйымдармен және компаниялармен тығыз өзара іс-қимыл жасайды.

2026 жылдың бірінші жартыжылдығында Астанада АЭХА-ның үш семинары ұйымдастырылып, өткізілді. АЭХА Бас директоры Рафаэль Гроссидің сапары өтті, оның қорытындысы бойынша Қазақстанның Агенттікпен ынтымақтастығының жол картасына қол қойылды.